ⓘ پنجابی لوک شاعری

پنجابی شاعری دیاں صنفاں

سویا چار تُکاں دا بحر ہے، ہر اک تُک وچ ٢٢ پائے ہُندے ہن ، پہلے ٢١ پایاں دیاں ست تکڑیاں بندیاں ہن اک تکڑی وچ کلاں خورد ایس طرح تِن تِن پائے ہندے ہن تے بایئسواں پایہ کلاں ہندا ہے، وقفہ چار پایاں بعد۔ایس دیاں کئی قسماں ہن۔

لوک شاعری ہیئرا

" ہیئرا لوک شاعری دا اک نویکلا کاوَ روپ ہے۔ اس شاعری روپ دے نکاس بارے نشچے نال کجھ نہیں کیہا جا سکدا۔ جے ہیئرا شبد ‘ہی-را’ دے سنیوگ توں بنیا منیا جاوے تاں ایہہ گیت گھوڑی چڑھن سمیں دے بندے ہن۔ پر جے ایہہ شبد ‘ہیہ’ توں منّ لئیے، تاں ہیہ شبد دے ارتھ ‘کام ویگ’ ہے جاں سنیوگ لئی چیشٹا دے ہون کر کے ‘ہیہرے’ اوہ گیت بندے ہن، جو کوئی مرد کسے استری نوں سمبودھن کر کے الیل وچّ گائے جاں ایہناں وچّ پرتی چیشٹا جاں کام ویگ سنکیتک جاں پرگٹ روپ وچّ ہونا۔ ہیئرے دے گیتاں دے کاوَ ادھٔین توں پتہ لگدا ہے کہ ایہہ گیت جاں تاں بھرجائیاں گھوڑی تے چڑھے دیور نوں سمبودھن کر کے اپنے تیبر ویگوان پریم دی پردرشنی کر رہیاں ہ ...

ڈاکٹر راجندر پال سنگھ

ڈاکٹر۔ راجندر پال سنگھ براڑ پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ دے پنجابی ڈیپارٹمنٹ وچّ پروفیسر ہن۔ اوہناں نے پنجابی ساہت اکادمی دے پنجابی ساہت دی اتہاسکاری دے پرجیکٹ ماتحت جدید پنجابی شاعری دا اتہاس لکھیا اے۔ ڈاکٹر۔ راجندر پال سنگھ لما سماں ترکشیل سوسائٹی پنجاب نال جڑے رہے ہن۔

گربچن سنگھ بھلر

گربچن سنگھ بھلر پنجابی دے نامور کہانی کار اے۔ اسنے شاعری، سفرنامہ، ترجمہ، صحافت، ریکھا-چتر، تنقید، بال ساہت وغیرہ کئی میداناں وچّ ساہت رچنا کیتی اے۔ اس دے کہانی-مجموعے اگنی-کلسی نوں سال 2005 وچّ ساہت اکادمی، دلی دا انعام مل چکیا اے۔

دوندر ستیارتھی

دیوندر ستیارتھی (28 مئی 1908-12 فروری 2003 ہندی، اردو اتے پنجابی بولیاں دے ودوان اتے ساہتکار سن۔ اوہناں دا مول نام دیوندر بتا سی۔ اوہناں نے دیس دے کونے دی سیر کر کے اتھے دے لوکجیون،گیتاں اتے روایتاں نوں اکتر کیتا اتے اوہناں نوں کتاباں اتے وارتاواں وچ سانبھ دتا جسدے لئی اوہ لوکیاتری دے روپ وچ جان جاندے ہن۔

الاہُنیاں

الاہنیاں اک سوگمئی شاعری-روپ اے جو پنجابی دا لوک شاعری-روپ اے۔ الاہنی توں مطلب اے، استتی جاں صفت۔ جد کسے دی موت ہو جاندی اے تاں سدیویں وچھوڑا دے گئے انسان دے گناں والے جہڑے کرنامئی تے سوگ-گیت عورتاں ولوں الاپے جاندے ہن، پنجابی وچ اوہناں نوں الاہنیاں کیہا جاندا اے۔ الاہنی مراسن جاں نائن پاؤندی اے جو پیشہ ور سیاپاکار ہندی اے۔ موہرے-موہرے نین الاہنی دی اک تک آکھی جاندی اے اتے نالو-نالو اس وچ زنانیاں سر ملاؤندیاں جاندیاں ہن۔ الاہنی کورس وچ گائی جان کر کے اک طرحاں دا سموہ-گان اے۔ اس تو ودھ الاہنی سیاپا کرن ویلے اچاری جاندی اے۔ مالوے وچ پیشاوار سیاپاکار تے الاہنیکار دا کم مراسناں، ڈومنیاں، نائنا ...

پنجابی اکھان

پنجابی لوک ساہت دے وکھ روپاں وچوں اکھان اک اے۔اس لئی پنجابی وچ اکھوت،کہاوت شبد وی ورتے جاندے ہن۔ اکھان اجیہی سوترک لوک طاقت دا روپ ہن،جس وچ زندگی دے انوبھوی سچ دے خاص انش نوں زبانی روپ وچ موقعے مطابق ٹھکدار لوک بولاں وچ اچاریا جاندا اے۔ اکھان دی سبھیاچار،ساہتی اتے لسانی اہمیت اسدے جاری تجربہ تے اکھٹ بھنڈار وچوں سہجے ہی پچھانی جا سکدی اے۔اپنے تہذیبی جیون ڈھنگ نال جڑے انسان لئی اکھان بولن دا کم اونا ہی سہج اتے سبھاوک ہندا اے ،جنھاں زندگی دیاں بنیادی لوڑاں دا کم۔

پنجابی لوک گیت دیاں صنفاں

پنجاب دے لوک گیتاں نوں ایہناں گلاب دے پُھلاں نال تشبیہ دِتی جا سکدی اے جینہاں نوں اُگان والا کوئی مالی نہیں ہُندا تے ایہناں دی خوشبو بہار دے موسم دی خوشبو بن کے کِھلردی اے۔ ایہناں گیتاں دا کوئی لکھاری نہیں ہندا، ایہہ گیت وَرھیاں توں لوکاں دے دلاں وچ محفوظ ہندےنیں تے آن والیاں نَسلاں ایہناں وچ ضرورتاں مطابق تبدیلیاں کردیاں ریہندیاں ہن۔ لوک گیت کسی علاقے دی معاشرت تے سماجی معلومات دا ذریعہ ہُندے ہن۔ایہناں توں ساڈے سبھا تے عام ورتاوے دا پتہ لگدا اے۔ ایہناں دیاں کئی قسماں ہن۔

پنجابی ساہت تنقید:مڈھ تے ترقی

ڈاکٹر۔ ہرنام سنگھ شان مطابق پنجابی ساہت-تنقید دا شروع پندرویں صدی توں ہی ہویا سی۔اوہناں مطابق پنجابی وچ پرکھ-پڑچول دا جم، پندرویں صدی وچ گرو نانک صاحب دے داخلہ نال ہی ہو گیا سی۔اوہناں نے اپنے مشرق کالی تے حال پنجابی دے آدی شاعر شیخ فرید جی دے کجھ بچناں تے وچاراں دی ویاکھیاں جاں ٹیکا ٹپنی کرکے اس دا مڈھ بنھیا ۔اوہناں نے بابا فرید بانی دھر گرو ویکتیاں ولوں کیتے گئے کنتوآں جاں دتیا گئیا ٹپنیاں نوں اپنی اپروکت اکتی دا بنیاد بنایا۔ڈاکٹر۔ ہرنام سنگھ شان نے پنجابی شاعراں، خاص طور تے قصہ کاراں ولوں کیتی گئی سویپڑچول جاں ساتھی قصہ کاراں دیاں کرتاں بارے وچاراں نوں ای پنجابی ساہت دی موڈھی تنقید منیا ...

قرون وسطی پنجابی ساہت

پنجابی ساہت دا شروع عامَ طور تے اٹھویں - نوویں صدی توں منیاں جاندا اے۔ بہت سارے مفکراں نے 8 ویں، 9 ویں صدی توں 1500 تک دے ویلے نں آدی دور منیا اے، پنرتو 1501 توں 1850 ای۔ تک دے ساہت نوں اک وکھرے حصہ وجوں انکت کیتا اے۔ پرو کرپال سنگھ کسیل اتے اوہناں دے سہیوگیاں نے 983 ای۔ توں لے کے 1849 ای۔ تک دے ویلے نوں مدھکال آکھیا اے۔ مدھکالی پنجابی ساہت نوں سمچے اتہاس دا اک گورومئی حصہ منیا جاندا اے۔ اس دور وچ ساہت دیا بھن-بھنّ پرورتیاں اتے دھاراواں نے اپنے ترقی دیاں سکھراں نوں چھوہ لیا۔ اسے کرکے قرون وسطی پنجابی ساہت نوں ‘سنہری کال` دے روپ وچ یاد کیتا جاندا اے۔ صوفی شعری اتے بھگتی دھارا دیاں پرورتیاں ...

سچیت کتاب گھر

سچیت کتاب گھر مہینہ وار پنچم دی کتاباں چھاپن ورتاون والی ستھ اے۔ سگوِیں اُنجے جیویں مہینہ وار ماں بولی دی اُدم پبلیکیشنز ہوندی سی۔ ایہدا جنم مہینہ وار پنچم دے نال ای ہویا اے۔ ایہدے وِچ جِتھے آپنیاں کتاباں ہوندِیاں نیں اوتھے ہوراں ادارياں دِیاں پنجابی چھاپاں وی لبھ سکدِیاں نیں۔ نفع مُوہرے نہیں رکھیا جاندا سگوں تھوڑے توں تھوڑے مُل اُتے پنجابی پڑھاکاں نُوں کتاب ورتانا ای ایس کتاب گھر دا ٹِیچا اے۔ کتاب چھاپدیاں ایہہ کتاب دے مُول مُدے دی سُرت کردا اے۔ ودھ توں ودھ رئی کرے وی تاں چنگی بولی دی کردا اے۔ کہانیاں، ناول، شاعری، پرکھ پرچول، وار سماج سار دے مُدیاں اُتے چھپیاں کتاباں دا ویروا پیش کردا اے ۔

                                     

ⓘ پنجابی لوک شاعری

لوک شاعری ، لوک ساہت دے دوران لوکیان دا اک اہم پرگٹا-روپ اے۔ لوک شاعری انسانی سبھیاچار دے اتہاس وچ آدی دور توں جدید دور تک جاری سرجت اک پرمکھ اتے بھارو اظہار زریعہ رہا اے۔ وششٹ شاعری اسے لوک شاعری توں ترقی یافتہ اتے منظورشدہ ہویا اے،کیونکہ آدی مانو دیاں ساریاں تہذیبی سرجناوا اجتمائی سن۔

پنجابی لوک ساہت لوک شاعری دے کلاسیکل دے کلاسیکل نرمان توں پہلاں اس پرگٹا-سروپٹا متعلق پرچلت تن اہم غلط دھارناواں دی چرچہ کرنی ضروری اے

                                     

1. تن دھارناواں

  • لوک شاعری نوں لوک گیت کہن منن توں اگے دوسرا پرم ہریک مشہور گیت نوں ہی لوک گیت کہن دا اے۔
  • پنجابی لوک ساہت وچ لوک شاعری نوں لوک گیت دے روپ وچ متاثر کرکے پرچلت اتے پروان کیتا جا سکدا اے۔
  • قرون وسطی قصہ شاعری دے اتی انت پرچلت شاعری انشاں نوں لوک گیت کہن دا اے۔

ایہناں غلط دھارناواں نوں تیاگنا اتے سمچے لوک شاعری دی وڈا اتے سہِ ہوند نوں پہچاننا لوک شاعری مطالعہ لئی اتی ضروری اے۔ کیوں کی مطالعہ متعلق کھیتر دا سمچے سرجت ساہت اتے ہی مشتمل ہونا لازمی اے۔ جے سامان ادھوری اشنکا اتے اک پکھی ہوویگی تاں مطالعہ دی وقعت پورنتا اتے نمائندگی اپنے آپ کھنڈت ہو جاوے گی۔

لوک شاعری اجتمائی روپ وچ سرجت منظورشدہ اتے پرچلت لوک تجربہ دا اوہ سچ اے: جہڑا مول انسانی سنکٹا ،لوچاں ، حالات متعلق انسانی من دا سہج تٹّ- پھٹّ اتے فنی ہنگارا ہندا اے۔

اسیں اس مطالعہ وچ لوکاں نوں اس دی نیچر سرجن عمل سماجی مصلے اتے پیش کردے وکھ پہلاں مطابق دھی ہک پرکرن وچ وبھاجت کرکے وچاریا اے ایہہ تنے پرکرن انتر متعلق ہی نہیں ، سگوں اک متحدہ فنی بنتر دے جیونت پاسار وی ہن ، ایہہ تنے پرکھن فنی بنتر دے جاری تے اکسار پہلو وی ہن جنہاں دی ہریک خاصیت اک دوجے اپر انحصار اے۔ایہناں تن پرکرناں دی سنتعمیری ویونت مگروں اک سمقررہ نیم پربندھ اتے اس رچنا نوں قائم کیتا جانا لازمی اتے بہتر اے۔ایہہ تنے ترتیب وار اس پرکار ہن:-

  • پیشکاری اتے پیشکاری حوالہ
  • تہذیبی تجربہ
  • کاوک-روپانترن دا عمل اتے بنتر
                                     

2. تہذیبی تجربہ

لوک شاعری تریخی اتے سنتعمیری پرپیکھ وچ گمبھیر ملانکن کیتیاں واضع ہندا اے کہ ایہہ آدی دور توں لے کے اجوکے دور تک انسان دے اجتمائی تہذیبی تجربہ دا سچ روپائت کرن دا اہم زریعہ رہا اے۔اس تے سیزن سرجنا دا عمل اجتمائی انسانی کرت عمل وچوں اتپن اک مول انسانی ورتارا اے جس دے سرجک اجتمائی انسانی کرت وچ سہج اتے لازمی انسانی سرگرمی راہیں شامل ہندے ہن اس دے سٹے وجوں لوکاں مول انسانی سمبھاوناواں اتے کرت دے اجتمائی عمل دی دولی عمل وچوں اتپن سہج سرجدا اے ۔

ہریک لوک - شاعری رچنا دا مقررہ تہذیبی حوالہ پیشکاری ودھان اتے نیمت سماجی قسماں ہندا اے ایہہ پرکارجمکھتا لوک - شاعری دی سرجنا عمل اتے پیشکاری دی نظر توں وششٹ شاعری توں ورننیوگ تغیر قائم کردی اے۔ سہاگ ، گھوڑیاں ، سٹھنیاں ، لہاؤنیاں آدی دی تہذیبی پرکارجمکھتا ایہناں دے مقررہ پیشکاری حوالہ وچوں سہجے ہی پچھانی جا سکدی اے۔ ایہہ جیون دے سچ نال جڑن دی انسانی سخت لوچا اتے لوڑ دا فنی ہنگارا اے جہڑا وکھ تہذیبی سنکٹاں مثلیاں اتے اکانکھیاواں نوں حاصل فکر اتے سوچ وچار انوروپ فنی ڈھنگ نال روپا گیت کرن دا سدیوی زریعہ اے وششٹ شاعری نالوں اس دی نیچر دی اجتمائی نفسیات پکھوں ایہہ وکھ اس دے زریعہ لئی اہم پہلو اے ۔

لوک شاعری زبانی سنچارت کلا اے۔ اس دی نرنترتا انسانی یاد طاقت اتے اجتمائی پروانگی دے سہج عمل صدقہ اے زبانی سنچارت ہون کرکے اس دی نیچر لوک نفسیات نال جیونت روپ وچ اکسار ہندی اے اتے اس وچ پنر - سرجنا دی عمل جاری رفتار شیل رہندی اے ۔ لوک - شاعری دا ہریک پیشکار اکو ویلے سرجک وی ہندا اے تے اداکار وی۔ اس دوہری سرگرمی ویلے اوہ اپنی گنجائش اتے سیما مطابق اس دے پاٹھ وچ جاری بدلی کر جاندا اے ایہہ حالت اگے لوک شاعری دے انسانی عمل دا جیونت انگ بنن وچ اہم رول ادا کردی اے۔ تٹپھٹ سرجنا لوک شاعری سرجن عمل دا خاصہ ضروری اے پر ایہہ تٹپھٹ سرجنا اک جاری روایت بن کے جیون دے اہل بندی اے۔

لوک شاعری اتنا وڈا اتے بھرپور اے کہ اجتمائی انسانی تہذیبی بہتے ورتارے ، رشتے اتے مول جذبے اس وچ روپائت ہوئے ہن ایہہ انسانی جیون دے جم توں لے کے موت تک نہیں، سگوں بچے دے جم دی لوچا ، زریعاں توں لے کے موت مگروں اس متعلق سبھیاچر ردعمل اس کلا دے کلیور وچ آئے ہن۔ پنجابی لوکاں وچ پنجابی سبھیاچار دے مصدقہ سوجھ ماپ دنڈاں خوبصورتی جسمانی بنتر کم وہار آدی تے اتی سندر نشان حاصل ہن جویں:-

رنّ نجا کے چھپڈ چوں نکلی ،

سلفے دی لاٹ ورگی۔

سر گند کے کپتیئے نینے ،

اتے پا دے ڈاک بنگلا

                                     

3. کاوک-روپانترن دا عمل اتے بنتر

لوک - شاعری دے روپ - ودھان دی نظر توں پہلاں اہم پکھ اس دی ہوند تکنیک وچ تال دی مرکزی اقتدار دا اے۔لوک شاعری گروہ مانو دی کرت دے عمل نال متعلق عمل دا سہج نشان ہون کارن اس دی روپ بنتر وچ نرت اتے بول دا سمنوے ایہناں وچ اجاگر ہندے تال دی مقررہ ترتیب اتے اکسارتا وچ نہت اے۔ تال لوک شاعری روپ بنتر دا سرجنا پیش کرے اتے نشریاتی دی نظر توں فیصلہ کن عنصر اے ۔ لوک آپ دی ولکھنتا ایہہ اے کہ ہریک لوک - شاعری ودھا دی اک سہج منظورشدہ اتے مقررہ سر ہندی اے: جس دا تعلق اس ودھا راہیں اظہار تہذیبی تجربہ دی نیچر نال اے۔ سمچے لوک - شاعری دی سر نہیں ہندی ، سگوں ہریک لوک - شاعری دی شاعری ودھا دی اپنی نویکلی سر ہندی اے ، مثال وجوں ، ہریک سٹھنی دی سر وئنگمئی ، اپہاسجنک اتے چوبھ مولک اے ، جد کہ الاہنی دی کرنامئی ، ورلاپ مولک سخت اتے لوری دی لوچا ، ٹکاؤ تے واتسلتا والی اے۔ سر دی ایہہ اکسارتا لوک - شاعری روپ - بنتر دا مول عنصر اے۔ نرت دی تال ، سنگیت دی سر اتے پرگیتاتمکتا ، بول دی ستھولتا لوک شاعری دی لازمی انگ ہن ۔

لوک شاعری وچ مکھ طور تے لے اتے تال سرجنا دیاں تن جگتاں دا جاری تجربہ ہویا اے ۔



                                     

3.1. کاوک-روپانترن دا عمل اتے بنتر باہری تکانت

لوک آپ سمچے روپ وچ اک دوکان تک شاعری اے۔ ساریاں شاعری - ودھاواں تکانتک ہن ، بھاویں ہریک دی تکانتک - ویونت وچ انتر اے۔ باہری تکانت اس وچ مقررہ بنتر ، اکسار کرم اتے سنگیتک عنصر اتپن کرن دا کارگر زریعہ بندے ہن۔ پریم باہری تکانت لوک - شاعری دا سہج اتے انوبھوی انش ہندا اے۔جس وچ لوک تجربہ ابیسڈ دھناں اتے جگتا دا انش بھارو ہندا اے۔

                                     

3.2. کاوک-روپانترن دا عمل اتے بنتر دہراؤمولکتا

لوک - شاعری وچ پگیتاتمکتا ، تال دی نرنترتا ، لے دی بھرمار ، تجربہ دی تیکھنتا اتے جذبے دی پرچنڈتا لئی دہراؤمولک ویونت اس دی اہم اتے فیصلہ کن شاعری - جگت اے ۔ اس دہراؤمولکتا دے تن پسار ہن ، پہلاں کسے دے مرکزی پنکتی دے دہراؤ راہیں ، جتھے جذبے دی تیبرتا ، تجربہ دی سنکثافت اتے پرگیتاتمکتا اتپن ہندی اے ، اتھے ایہہ گائن سٹائل دی پرمکھتا دی سوچک بن جاندی اے لوک گیتاں وچ ایہہ پنگتی دی دہراؤمولک ادھک ہندی اے مثال وجوں ، پنجابی دے ایہہ لوک گیت ویکھے جا سکدے ہن:

دیئیں وے بابلا اس گھرے ۔.۔.۔.

شاوا وٹنا میں نہیں ملیا۔.۔.۔

ہائِ وے شیر جوانا۔.۔.۔

دہراؤ دی دوسری ویونت اک لوک - شاعری کرت وچ اکو مرکزی سر ، اکو جذبہ جاں انوبھوی کھنڈ دے وکھ شاعری - بمباں راہیں سامورتیکرن کرکے سنکثافت اتے پرچنڈتا سرجن نال متعلق اے دہراؤ دی ایہہ تکنیک لوک - شاعری وچ اثر دی اکاگرتا ، اکسرتا اتے تیکھنتا دی سہج سرجنا کردی اے۔جویں اس گھوڑی وچ ماں ، باپ ، بابا ، باپ ، بھین ، بھائی آدی رشتیاں دے ریتی رواجاں راہیں شگناں نوں وستھاریا تے سنکثافت حاصل کیتی گئی اے

نکی بوندی

وے نکیا مینہہ وے ورے ،

وے نکیا ماں وے سہاگن

تہنڈے شگن کرے۔۔.۔

دماں دی بوری

تہنڈا بابا وے پھڑے،۔.۔

ہاتھیاں دے سنگل

تہاڈا باپ وے پھڑے۔.۔

بھین وے سہاگن

تہنڈا واگ پھڑے

تینوں سرمہ پاوے۔.۔

تیسرا ، تکانت راہیں وی اس دہراؤمولک تکنیک نوں ہور پشٹتا اتے پھلار ملدا اے،جدوں اک دھنی دا پنر سرجن دہراؤ بن کے اک مقررہ ویونت اتے سنگیت اتپن کردا اے جویں پنجابی لوک - شاعری وچ جی ڈھولا ، آرا ، لارا، رڑکاں، جھڑکاں اادِ راہیں شاعری - پنکتیئا دا تکات میلئا گئا اے۔

                                     

3.3. کاوک-روپانترن دا عمل اتے بنتر سنبودھنی سٹائل

لوک - شاعری دی پرگٹا- سٹائل پرمکھ روپ وچ سنبودھنی ہندی اے۔ سمبودھنمکھتا پرکارجمکھتا دا سہج انگ بن کے لوک-کاو دا لازمی انش بندی اے۔ ایہہ سنبودھنی سٹائل ودھیرے کرکے ڈریکٹ تے حاضر مخالف دا روپ ہندی اے۔ جویں لوری ، سٹھنی ، بولی آدی ۔ پر کجھ ودھاواں وچ ایہہ ڈریکٹ پر غیر - حاضر وی اے، جویں:

بازار وکیندا آرا ،

کیوں تر گیوں دے کے لارا ،

پرط نہ آئیوں ، جی ڈھولا ۔

مخالف دا نگر اتے جیونت حوالہ ، مقصد اتے تکنیک لوک- شاعری دی خاصیت اے۔ لوک- شاعری وچ سمانٹیکجوئل اتے سنبودھت کی ودھاواں وچ مقررہ اتے اکسار ہنندے ہن ، جویں الاہنی ، گھوڑیاں ، لوری وچ ۔

مخالف سٹائل دے وکھ روپ لوک- شاعری وچ مہیا ہن ، ایہناں وچوں بچنی ، سنواد اتے پرشنوتری آدی خاص ہن ۔



                                     

3.4. کاوک-روپانترن دا عمل اتے بنتر ودھاگت وتغیر

لوک- شاعری دے وکھ روپ اتے ودھاواں ہن۔ ایہناں ودھاواں تے روپاں دی اپنی وکھری نیچر ، مقصد تے حوالہ ہن ، جس کارن لوک - شاعری دے صحیح مطالعہ لئی اس ودھاگت وتغیر اتے اس دے ممکن پرجذبات / پہلوآں نوں درشٹیگوچر رکھنا اتی لازمی اے ۔لوک - شاعری نوں اس دی نیچر دے پسار پکھوں مکھ تن طبقےآں وچ رکھیا جا سکدا اے:

  • ‍پرگیتک لوک - شاعری
  • نیم - برتانتک لوک - شاعری
  • برتانتک لوک - شاعری
                                     

3.5. کاوک-روپانترن دا عمل اتے بنتر پرگیتک لوک شاعری

‌پرگیتک شاعری اجیہا شاعری اے جسدی

تخلیقی اتے سرنچناتمک وکھرتا بھاوک تجربہ دا سنگیتمئی لہجے وچ فنی روپانترن کرن وچ نہت اے ۔ایہہ لوک - شاعری دا سبھ توں گورومئی ، مرکزی اتے بھارو پکھ اے ۔ سرودی سٹائل ، بھاوک تجربہ دی پرچنڈتا ، گائن شیلیگت ودھان ، غیر - برتانتک تنظیم اتے بمباتمک پرگٹاوا اس دے سامانی پہلو ہن ۔ پرگیتک شاعری وچ لوک - شاعری وچوں الاہنی ، سٹھنی ، سہاگ ، گھوڑیاں ، ڈھولے ، ٹپے ، بولیاں ، لوری آدی رکھے جا سکدے ہن ۔

                                     

3.6. کاوک-روپانترن دا عمل اتے بنتر برتانتک لوک شاعری

پنجابی لوک شاعری دے کجھ اجیہے کجھ روپ وی ہن جنہاں دے شاعری تنظیم وچ ذکر ہندا اے کسے لوک کہانی نوں شاعری ودھان وچ پیش کرنا اجیہے شاعری روپاں دا مرکزی تخلیقی پہلو ہندا اے پنجابی لوک - شاعری وچ وار ، لوک گاتھا اسدے واضع نشان ہن ۔ اسے کرکے لوک- شاعری دا اک طبقہ ذکر لوک - شاعری وی رکھیا جا سکدا اے ۔

                                     

3.7. کاوک-روپانترن دا عمل اتے بنتر نیم برتانتک لوک - شاعری

کجھ لوک شاعری اجیہا وی اے جس وچ مکمل دی تھاں کہانی دا کجھ حصہ ہی کا بند کیتا جاندا اے اجیہی شاعری نوں نیم برتانتک لوک - شاعری کیہا جا سکدا اے۔ اجیہے لوک - شاعری وچ کہانی دا برتانتک تنظیم نہ ہو کے صرف پاتر ، حادثہ اتے حوالہ ہندا اے ؛ سگوں حادثہ کرم دا اک محدود اتے پرسنگک ویروا ہی ہندا اے ، اس طبقہ وچ لمیاں بولیاں ، بارامانہ ، ستواراں آدی رکھے جا سکدے ہن۔ اس وچ کوئی شکّ نہیں کہ کجھ لوک - شاعری روپاں وچ نیم ذکر دا ایہہ وکھریواں پرگیتک اتے برتانتک نالوں بوہت زیادہ سوخم اتے بہتی وار ناممکن بن جاندا اے ۔

ایہہ سوے - واضع اے کہ لوک - شاعری دا بھارو ، پرمکھ اتے اچتم روپ پرگیتک اے۔لوک شاعری دی سرجنا ، سرجن عمل ، تجربہ دی نیچر اتے زبانی براڈکاسٹ روپ کارن اس دیاں اپنیاں سیماواں اتے سمبھاوناواں ہن ، جس کارن پرگیتک شاعری ہی اس دا مکھ اچار بنیا اے ۔ یاد رکھناہلیت ، اپناؤن اہلیت تے سخت اکاگر اثر ہی اتھاہ گنجائش اس پرگیتک ودھان دے کجھ مرکزی پہلو ہن ۔ پر ایہہ وی سچ اے کہ لوک - ہی نہیں سگوں برتانتک وی اے وار لوک گاتھا اس دے پرمانک اداہرناں ہن کجھ اجہیاں لوکاں ودھاواں وی ہن جہڑے نیم برتانتک ہن اتے ایہناں وچ پرگتی ک انش ادھک ہن مثال وجوں باراماہ ستارھواں آدی ۔

اس دے کئی طبقہ ، اپورگ اتے روح پچھانے جا سکدے ہن اسیں اتھے صرف کجھ اک پرچلت لوک - شاعری روپاں دا اشارہ ہی کراںگے:

لوریاں پتل/ جنج

ککلی وار

سہاگ باراماہ

گھوڑیاں دوہڑا

سٹھنیاں ستوارا

کیرنے لوک گاتھا

ہیئر/ ہیرا سوہلا

ٹپے کلی

بولیاں لمبیاں نکیاں جگنی

فٹکل لوک - گیت قینچی

لوہڑی ڈولا

ڈولی سہرا

بھین دے بھرا نوں سکھیا

دھی دے ماں پیو سٹھ

بھرجائی دیور نوں صد

بیوی دے شوہر نوں تھال

نونہہ تے سسّ نوں چھلا



                                     

4. پیشکاری اتے پیشکاری حوالہ

لوک شاعری دا پرمانک سروپ پیشکاری وچوں ہی پچھانے جا سکدا اے ۔لوک شاعری دا صحیح اس جت اتے مکمل سروپ موضوع چھبی چار حالت وچ اس دی پیشکاری تے ٹھوس حوالہ دے سمچے پساراں وچ نہت اے جس وچ بول جاں شاعری - پاٹھ محض اک جاری سرجت انگ اے پیشکاری ، پیشکاری حوالہ اتے حالت دا وویک اس دے مول اتے لازمی پہلو ہن ۔ پیشکاری اتے پیشکاری حوالہ دے ایہہ پہلو نمنئنکت ہن:

                                     

4.1. پیشکاری اتے پیشکاری حوالہ پیشکاری دے مقررہ تہذیبی حوالہ

لوک -شاعری دے لگپگ سارے روپاں دی پیشکاری دے تہذیبی حوالہ اکسار اتے امقررہ ہی ہندے ہن ، بھاویں اس وچ کجھ روپاں دے پکھ توں مقابلتاً وکھریواں ممکن اے مطلب کجھ لوک شاعری روپاں دا تہذیبی حوالہ ہی نہیں حالت وی بالکل مقررہ اے جویں گھوڑیاں ، الاہنیاں ، لوہڑی دے گیت آدی کجھ اک دا حوالہ تاں مقررہ ہندا اے ، پر حالت بالکل اکو نہیں ، جویں لوری ، ککلی اادِ ۔ تیسرے ، اجیہے لوک - شاعری روپ ہن ، جنہاں دا حوالہ ہی مقررہ ہندا اے ، بھاویں اس حالتگت وتغیر دے پچھوکڑ وچ حالت دا وویک اکسار ہندا اے ، جویں بولیاں ، ٹپے آدی ۔ بہت گھٹ اجہیاں لوک - شاعری ونگیاں ہن ، جنہاں دے مقررہ تہذیبی حوالہ نہیں ۔



                                     

4.2. پیشکاری اتے پیشکاری حوالہ تھیمک پیٹرن تے بنتر

لوک - شاعری دے تہذیبی حوالہ دی نشچتتا اگوں اس شاعری دی روپ - بنتر ، تھیمک - پیٹرن اتے پیشکاری ودھان دا اک متحدہ فنی تنظیم سرجدی اے تہذیبی حالت دا وویک لوک - شاعری دی پریوجنمکھتا مقرر کرکے اس دے تھیمک - پاساراں نوں مصدقہ سروپ اتے سار وچ بنھدا اے اس حالت دے وویک راہیں ہی لوک - شاعری پیشکاری - تکنیک سرجی جاندی اے ۔ پیشکاری لحظہ ، سر اتے جذبیاں دی اکسرتا ، سہاگ ، سٹھنیاں اتے الہاؤنی دی پیشکاری دی پرسپر ترن توں سہجے ہی پچھانی جا سکدی اے۔ سٹے وجوں پیشکاری تکنیک تھیمک اتے روپ بنتر دے متحدہ ہوند وچ ہی لوک - شاعری دی پرمانکتا سپشٹتا اتے سنپورنتا ودمان ہندی اے ۔

                                     

4.3. پیشکاری اتے پیشکاری حوالہ پیشکاری دے تہذیبی موقعے

ریتی رواج اتے رشتہ ناطہ

لوک شاعری روپاں دی پیشکاری متعلق اک اہم پہلو ایہناں نال جڑویں ریتی رواج لوک یعقین اتے رشتیاں دا اے بہتے شاعری روپ دی پیشکاری پچھے وڈا تہذیبی تجربہ دے اہم ورتارے کم شیل ہندے ہن ، ایہہ اتنے انکھڑ اتے اک روپ مندے ہن کہ ایہناں وچلا وویک سمگر کم وچ ہی پچھانیا جا سکدا اے ۔

                                     

4.4. پیشکاری اتے پیشکاری حوالہ پیشکاری - تکنیک

پیشکاری دی ایہہ تکنیک تہذیبی رشتہ ناطہ پربندھ ریتی رواج شلوک وسواش آچار وہار اتے چنہ پربندھ دے نال اتنی اکمک اتے سمروپ ہندی اے کے لوک شاعری دا مطالعہ ایہناں حوالےآں دے صحیح اتے تانترک ملانکن دے سمروپ ہی ممکن اے پیشکاری تکنیک دے پکھ تاں سمچے لوک شاعری دیاں کجھ اک وکھرتاواں اتے خاصیتاں ہن

1 لوکاں دے بہتے روپاں وچ پیش کر گلوکار اتے اس دے ٹولے دی مقررہ ویونت پرچلت ہندی اے ۔

2 سنبودھنی لحظہ لوک - شاعری دا لازمی عنصر اے ایہہ سنبودھنی مخالف جتھے مقررہ سبھیاچار حالت دا سوچک اے ۔

3 لوک شاعری دی پیشکاری دا لہجہ پردھان روپ وچ گاؤن تکنیک دا دھارنی اے بولی ، ٹپے ، لوری ، الاہنی، سہاگ ، گھوڑیاں آدی وچ نرت تے سنگیت دا سمنویں لوک - شاعری دے متحدہ فنی تنظیم دا نمائندہ اداہرن اے ۔

4 پنجابی لوکاں وچ پیشکاری دے وکھ روپ پرچلت ہن ۔ اتھے اسیں صرف اس دے اچار کھنڈاں نوں ہی وچارانگے ۔ لوک - شاعری وچ اچارن دی روپگت وکھرتا پکھوں پنج مکھ ونگیاں ہن ۔

1. پہلی انفرادی اچار والے شاعری روپاں دی اے ۔

2. دوسرا موہری اچار اے ۔

3. تیسرا اجتمائی اچار اے ۔

4. چوتھا جٹّ اچار اے ۔

5. پنجواں سنواد اچار اے ۔



                                     

4.5. پیشکاری اتے پیشکاری حوالہ روپگت اتے ودھاگت پیشکاری وتغیر

لوک ساہت دے سارے روپاں دا تہذیبی سرجنا اتے پیشکاری حوالہ لازمی ہندا اے پر اس حوالہ وچ لوک ساہتی روپاں دی وکھرتا انسار وکھری حالت اتے تکنیک ہندی اے اک لوک ناٹک دی پیشکاری اتے لوک شاعری روپ دی پیشکاری دی برابری دے نال وکھرتا نوں پہچانن اتے اس توں اتپن مطالعہ مثلیاں نوں وچارنا لازمی اے لوک شاعری روپاں دی دے پیشکاری متعلق دوسرے روپاں دے مقابلے ودھیرے مقررہ حوالہ اتے مقرر تکنیک اے ۔

اُتلے توں بعد لوک ساہت دے سارے روپاں تے ودھاواں نوں اس حصہ وچ رکھیا جا سکدا اے ۔ کہ جنہاں دا مرکزی پرگٹائ لہجہ شاعری اے ۔ لوک ساہت دا ایہہ سبھ توں پرمکھ مرکزی پرتھامکتا اتے بھارو روپ اے گناتمک تے گناتمک نظر توں لوک - شاعری سرب پرمکھ انگ اے پنجابی وچ لوک - ساہت دی پچھان ، نشان اتے نمونے وجوں لوکاں نوں ہی پیش کیتا جا سکدا اے اس دے اگوں وکھ شاعری روپ اتے ودھاواں ہن پنجابی سبھیاچار دے پرمکھ سمچے سخد دخد دلچسپ شاید شانتمئی تجربہ اسے راہیں روپائت ہوئے ہن لوک شاعری وششٹ شاعری توں آدم کلا اے ۔

                                     
  • پاکستان دے دوجے تھانواں وچ ایہنوں بولݨ تے سمجھݨ والے کافی لوک نیں پاکستان توں باہر پنجابی بھارت برطانیا کینیڈا سعودی عرب متحدہ عرب امارات امریکا
  • منسوب اے جس دے اصولاں پہ فارسی تے پنجابی زباناں وچ شاعری لکھی جاندی اے لیکن لفظ غزل صرف اردو شاعری دے مخصوص اے شاعری د ی مشہور اصناف وچ حمد نعت مثنوی
  • لوک راج پنجابی دا اک شاعر اے ضلع جلندر پعارتی پنجاب ہندستان دے نال اک پنڈ بشیشر پور چ جمیا ڈاکٹری کرن مگروں منو روگ ماہر بنیا 25 وریاں توں پنجابی شاعری
  • جدید پنجابی شاعری دا جم ویہویں صدی دے شروع نال ہویا جدید دور دی پنجابی شاعری نوں دو حصےآں وچ ونڈیا جا سکدا اے اک شاعراں دی اوہ کیٹیگری جہناں دی شاعری نرول
  • لہور پنجابی گھر دا بوعا پنڈ دا پنجابی گھر پنجابی بال پنجابی پنجابی بولیاں  پنجابی لوک پنجابی جغرافیہ  پنجابی شاعر  پنجابی شاعری پنجابی شاعری
  • شعبہ پنجابی لاہور توں چھپن والاچھماہی رسالا کھوج دی جلد شمارہ جنوری تا جون ء وچ ڈاکٹر غلام حسین اظہر دی کیتی گئی کھوج کشمیر وچ پنجاب شاعری دے
  • بابا نجمی اک پنجابی شاعر اے اوہنوں پنجابی انقلابی شاعر وی آکھیا جاندا اے کراچی وچ رہندے نیں اوہناں دی شاعری دا وصف انقلابی گلاں نیں جو مجبور غریب
  • پنجابی شاعری دیاں صنفاں دا ویروا اینج ا ے شاعراں دا ر لواں کلام یا جس وچ چار بولیاں و رتیاں گیاں ہوڽ ایس دی مثال گرو گرنتھ صاحب وچ موجود ہے سویا چار
  • لوک شاعری حرمن پیارا ساہت ہندا اے اس دا تھاں لوکدھارا اتے خصوصی ساہت دے وچکار جاے آ جاندا اے اس دا پرمکھ کارن ایہہ اے کہ اس شعری دے روپ ودھان دی جگت
  • ہیئرا لوک شاعری دا اک نویکلا کاو روپ ہے اس شاعری روپ دے نکاس بارے نشچے نال کجھ نہیں کیہا جا سکدا جے ہیئرا شبد ہی - را دے سنیوگ توں بنیا منیا جاوے تاں
                                     

من کے تار

من کے تار پنجابی ابیات سلطان العارفین پیر سید محمد شاہ د‏‏ی پنجابی شاعری د‏‏ی کتاب جس دا منظوم اردو ترجمہ سید ضمیر جعفری نے کيت‏‏ا اسنو‏ں لوک ورثہ اسلام آباد پاکستان نے 1977ء وچ شائع کيت‏‏ا انہاں د‏‏ی دوسری کتاب پیر دی ہیر وی لوک ورثہ اسلام آباد تو‏ں طبع ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔